Kenevir Tarımı - Bölüm 7 (Kenevir Tarımı Kitabı)

7. Kenevir Tarımı

7.1. İklim İstekleri

Kenevir, geniş bir adaptasyon kabiliyetine sahiptir. Bu nedenle ılık iklim kuşağından subtropik iklim kuşağına kadar yayılmış bir bitkidir. Kenevir ülkemizde yazlık olarak yetiştirilmektedir. Ekim öncesi yağış ihtiyacı fazladır. Hafif donlara karşı dayanıklı olan kenevir, ilkbahar geç donlarına karşı hassas olduğundan, -5 °C’den daha düşük sıcaklıklarda zarar görür. Tohum üretimi için sıfır derecenin altında olmayan asgari beş aylık ve lif için ise dört aylık bir gelişme periyoduna ihtiyacı vardır. Karadeniz Bölgesi sahil kuşağı için nisan ayının 10-30 arasında, İç ve Geçit bölgelerde mart ayı sonunda, nisan başında ekim gerçekleştirilmelidir. Karadeniz kıyı şeridi gibi nemli olan bölgelerde rahatlıkla yetiştirilir fakat kurak bölgelerde sulama yapmak şartıyla yetiştirilebilir. Kenevir bitkisi lif üretimi için 4 aylık, tohum için ise 5 aylık bir yetişme süresine ihtiyaç duymaktadır, özellikle Karadeniz gibi yağışlı ve nemli bölgelerimizde iyi bir lif ürünü verir. Yağışın yetersiz olduğu yerlerde de, sulamak suretiyle, lif üretimi mümkündür.

Kuraklık ve yüksek nem gelişmeyi hızlandırır. Lif tipi kenevir, yüksek nispi nem, uygun bir sıcaklık ve asgari 700 mm’lik yağış alan bölgelerde sulanmadan yetiştirilebilir. Lif üretimi için yağışların mevsim içerisinde muntazam dağılması gerekir. Yüksek sıcaklık ve kurak, kenevirin olgunlaşmasını hızlandırarak lif verimi ve kalitesinde düşüşe neden olmaktadır. Tohum için yapılan üretimde aşırı sulama hasadı ve olum gün sayısını geciktirir.

7.2. Toprak İstekleri

Kenevirin en iyi geliştiği topraklar; drenajı iyi, derin, havadar, verimli, orta-ağır, tınlı, bitki besin maddelerince zengin, pH değeri 6-7,5 arasında, kireçli, gevşek ve organik madde oranı iyi olan alüviyal topraklardır. Ağır, hafif, fakir, geçirgenliği zayıf, asitli topraklar ise kenevir için uygun değildir. Asitlik, hafif kurak ve kumlu topraklar, ağır killi ve tınlı topraklar aynı şekilde su tutan drenaj uygun olmayan topraklar kenevir tarımı için uygun değildir.

Resim 26. Kenevir Drenaj Sorunu

Toprakta çok besin maddesinin bulunmasını ister. Fazla asitli topraklar kireçlenmek suretiyle kenevir yetiştirmek için uygun olabilir. Kenevir toprakta nemi sevmesine rağmen aşırı nemde toprak asitliği artıracağından kenevirin topraktaki besin maddelerinin istifadesi güçleşecektir. Toprağın devamlı su içerisinde olması, kenevir yapraklarında sararmalara yol açar. Bitki gelişimini durdurur. Köklerin yeterince hava almasını önler.

7.3. Ekim Nöbeti

Ekim nöbetinde asıl amaç toprağın üretkenliğinin sürdürülebilmesi ve birim alandan elde edilen verimin artırılmasıdır. Ekim nöbeti uygulamaları ile toprağın organik maddesi arttırılarak toprağın daha fazla su tutması sağlanmakta, toprağın verimliliği yükseltilmekte, sonuçta da kültür bitkileri için daha elverişli ortamlar yaratılmaktadır. İyi bir ön bitkidir. Daha çok baklagillerle ve buğdaygillerle ekim nöbetine girebilir. Kendisinden sonra gelecek kültür bitkisi için yabancı otsuz bir tarla bırakır.

Resim 27. Kenevir (Narlısaray ve USO 31)

Özellikle Karadeniz yöresinin tütün yetiştirilen bölgelerinde tütünle ekim nöbetine girmektedir. Şark tipi tütünlerin kalitesini arttıran katkısı vardır. Kenevir üst üste ekilebilir bir bitki olmasına rağmen bu durumda verim düşer. Hasat sonrası fazla artık bırakmadığından iyi bir ön bitkidir. Kuvvetli topraklarda tütünden sonra ekilmesi uygundur. Kenevir yetiştiriciliğinde en iyi ön bitki baklagillerdir. Kenevir her türlü ekim nöbetine girebilir.

7.4. Toprak Hazırlığı

Başarılı bir kenevir yetiştiriciliği, birim alandan daha yüksek verim alınabilmesi için toprak hazırlığına sonbaharda başlanmalıdır. Öncelikle, ön bitki tarlada anız bırakıyorsa hasattan hemen sonra, bu anız toprağa karıştırılmalıdır. Daha sonra sonbaharda pullukla derin sürüm yapılmalıdır. İlkbaharda kenevir ekilecek olan tarlaya diskaro ve tırmık çekilerek iyi bir tohum yatağı hazırlanmalı ve toprak ekime hazır hâle getirilmelidir.

Resim 28. Kenevir Toprak Hazırlama (Tırmık Çekme)

7.5. Ekim

Ülkemizde ekim, elle serpme ve makine ile yapılmaktadır. Elle serpme ekim fazla tohum kullanılması, tohumun aynı derinliğe düşmemesi, üniform bir çıkış sağlanamaması ve bakım işlerinin zor olması gibi sebeplerden dolayı uygun değildir. Mümkün olduğunca makine ile ekime önem verilmelidir. Buğday ekimi yapan pinomatik mibzerler kenevir ekimi için de uygundur. Pinomatik mibzer ile ekim yapıldığında uygulanan sıra aralıkları lif ve tohum üretiminde 20 cm, olarak ayarlanmalıdır. Ekimde kullanılacak tohum miktarı lif veya tohum üretimi amacına göre değişiklik gösterir. Lif için üretim planlanıyorsa, 20 cm sıra aralığı, metrekareye 160 bitki; tohum için ekim planlanıyorsa 20 cm sıra aralığı metrekareye 120 bitki olacak şekilde mibzer ayarlanmalıdır. Lif üretimi için 3.5-4 kg/da; tohum üretimi için ise 2.5-3 kg/da tohum kullanılmalıdır. Tohum ekim derinliği 2-3 cm olarak ayarlanmalıdır. Daha derine yapılan ekimlerde, tohum çıkışı kolaylıkla olmayacağı için seyrek bir bitki sıklığı elde edilir.

Resim 29. Kenevir Ekim (Mibzer)

7.6. Bakım

Kenevir bitkisinde uygulanacak bakım işlemleri aşağıda anlatılmıştır.

7.6.1. Sulama

Lif tipi kenevir, yüksek nispi nem, uygun bir sıcaklık ve asgari 700 mm’lik yağış alan bölgelerde sulanmadan yetiştirilebilir. Kenevir özellikle ilk gelişme dönemlerinde suya fazla ihtiyaç duyar. Bu miktarın altında yağış alan kurak bölgelerde 2-4 kez sulama yapılmalıdır. Lif üretimi için yağışların mevsim içerisinde muntazam dağılması gerekir. Lif için daima ilk 4 haftalık periyotta toprakta nem olmalıdır. Yüksek sıcaklık ve kurak, kenevirin olgunlaşmasını hızlandırarak lif verimi ve kalitesinde düşüşe neden olmaktadır. Kenevir tarımı tohum üretimi için yapılıyorsa en az 4 sulama yapılmalıdır çünkü bitkilerin ileri gelişme dönemlerinde yapılan sulama, olgunlaşmayı geciktirir dolayısı ile tohum verimi ve kalitesi artar. Tohum için yapılan üretimde aşırı sulama hasadı ve olum gün sayısını geciktirir.

Resim 30. Kenevir Sulama

7.6.2. Gübreleme

Kenevir bitkisi topraktan fazla besin maddesi kaldırır. Azotlu gübre başta olmak üzere ticari gübre uygulaması mutlaka yapılmalıdır. Kenevir yetiştiriciliğinde çiftlik gübresinin sonbaharda toprağa karıştırılmalıdır. Ahır gübresi verilecekse sonbahar da 2-4 ton verilmesi önerilir. İlkbaharda da ekimle birlikte azotlu ve fosforlu gübreler verilerek ticari gübreleme uygulamasında Dekara saf hâlde 8-12 kg/da saf azot N olacak şekilde ve 6-8 kg/da fosfor içeren süperfosfatlı gübre önerilir. Kenevirde özellikle süper fosfat ve amonyum sülfat gübreleri sap ve lif verimini olumlu yönde etkiler. Bu değerler uygulandığında lif veriminde %30 artış sağlanmıştır.

7.6.3. Çapalama ve Yabancı Ot Mücadelesi

Kenevirin en önemli bakım işlerinden biri de çapalama ve yabancı ot mücadelesidir. Kenevirde ilk çapa; bitkiler 5-10 cm boyuna geldiğinde, yabancı ot kontrolü ve kaymak tabakasını kırmak için 15-20 cm derinlikte yapılmalı. İkinci çapalama ise bitkiler 30-40 cm boya geldiğinde yapılır. Ancak 1. çapalama iyi yapılmışsa 2. çapalamaya gerek kalmayabilir. Çapalama, bitkinin gelişimini artırır. Aynı zamanda yabancı ot ve parazit bitkilerle de mücadele edilmiş olunur. Kenevir bitkisinde seyreltme yapılmaz.

Resim 31. Kenevir Çapalama

7.7. Hasat

Kenevir bitkisinde erkek ve dişi bitkiler, birbirlerinden farklı zamanlarda olgunlaşırlar. Erkek bitkiler dişi bitkilerden daha erken olgunlaşır. Erkek kenevirler çiçek açtıktan 5-10 gün sonra yaprakların dökülmeye başlaması ve sapın sararmaya başlaması olgunluk belirtileridir. Erkek kenevirler için en iyi hasat dönemi bu zamandır. Bu devrede erkek bitkilerin sapları en yüksek lif kalitesine sahiptir. Dişi kenevirlerde ise tohum olgunlaşması için erkek bitkilerin olgunlaşmasından 4-5 hafta daha beklemek gerekir. Erken hasatta dayanıksız lif içeren düşük lif verimine neden olurken geç hasatta biçilen sapların havuzlaması güçleşir hatta hiç lif elde etmek mümkün olmayabilir. Bir kişi elle günde 3 da alanı hasat edebilir. Makinayla ise 20-25 da alan hasat edilebilir. Kenevir bitkisinde hasat olgunluk devrelerinin erkek ve dişi bitki oluşuna göre farklılık göstermesi dikkate alındığında; Ülkemizde 3 farklı hasat yöntemi ortaya çıkmaktadır.

Resim 32. Kenevir Hasat

7.7.1. Kastamonu Yöntemiyle Hasat

Erkek bitkiler olgunlaşınca dişi bitkilerle birlikte elle sökülerek veya biçim makineleriyle saplar dipten biçilerek hasat edilir. Sapları kesilen erkek ve dişi kenevirler yan yana serilerek tarlada kurumaya bırakılır. Güneşlenme durumuna göre 10-15 gün içinde kuruyan saplar demetler hâlinde bağlanarak lif elde etmek amacıyla havuzlama işlemine tabi tutulur. Ancak erkek ve dişi kenevir saplarını ayrı ayrı demet yapıp ayrı ayrı havuzlamaya bırakmak daha yararlı olmaktadır çünkü erkek kenevir saplarından elde edilen liflerin kalitesi dişi kenevirlerden elde edilenlere göre daha yüksektir. Bu yöntemde tohum elde edilemez.

7.7.2. Gümüşhacıköy Yöntemiyle Hasat

Erkek kenevirler dişi kenevirler olgunlaşıncaya kadar bekletilir. Daha sonra hepsi birden hasat edilir. Bu hasat yönteminde erkek sapların hasadı gecikeceği için lifleri ve sapları sertleşir. Hasat edilen saplar tarlada kuruduğu için ayrıca kurutma işlemine gerek yoktur. Dişilerden tohum alındıktan sonra erkek ve dişi saplar birlikte veya ayrı ayrı havuzlanır.

7.7.3. Ünye-Fatsa Yöntemiyle Hasat

Erkek kenevirler olgunlaşınca dişi kenevirlerin arasından elle çekilerek hasat edilir. Dişiler tohumları olgunlaşıncaya kadar tarlada bekletilir ve tohumları olgunlaşınca hasat işlemi yapılır. Böylece dişilerin tohumlarından, hem erkek hem de dişilerin liflerinden en iyi şekilde faydalanılır. Oldukça iş gücü gerektiren, masraflı bir hasat yöntemidir.Kenevir hasadı elle veya makine ile yapılır. Elle hasatta önceden tarlanın sulanarak toprağın tava getirilmesi gerekir. Aksi hâlde saplar kolayca sökülmez. Elle hasatta orak ve tırpan kullanılarak da yapılabilir. Başarılı bir kenevir yetiştiriciliğinde, Narlısaray popülasyonunda, 120-180 kg/da lif, 70-100 kg/da tohum almak mümkündür. Lifleri alındıktan sonra 700-1000 kg/da ortalama kırtık (sap) elde edilebilir.

7.8. Havuzlama

Kenevir bitkisinden lif elde etmek için havuzlama yaparak, beş farklı yöntem uygulanmaktadır. Son dönemlerde, İşçiliği azaltmak, maliyeti düşürmek amacıyla mekanizasyonla havuzlama yapmadan lif sıyırma işlemi de gerçekleştirilmektedir.

7.8.1. Biyolojik Havuzlama

Biyolojik havuzlama yöntemi mikroorganizmaların dış pektini

parçalayarak lif hüzmelerini sapın diğer dokularından ayırma esasına dayanır. Bu işlemde Basillus comesii ve Basillus felsineus bakterileri kullanılmaktadır. Biyolojik havuzlama iki şekilde yapılır.

7.8.1.1. Çiğde Havuzlama

En ucuz en kolay olmakla beraber sıcaklığın 0 °C derecenin üzerinde olduğunda yılın herhangi bir zamanında uygulanabilir. Bu yöntem oransal nemi yüksek ve zaman zaman yağış alan bölgelerde uygulanır. Kenevir sapları anız üzerine veya biçilmiş çayır üzerine serilir. Sıcaklık, rutubet ve mikroorganizmaların faaliyeti sonucu dış pektin parçalanır ve lif hüzmelere ayrılır. Bu tip havuzlama 1-3 ay sürebilir.

7.8.1.2. Suda Havuzlama

Genellikle izole edilmiş ve depolanmış durgun sularda yapılan havuzlamadır.

Suda havuzlama; durgun sularda, kuyu sularında,

Kuyu Havuzlaması: Seçilen uygun bir yerde 1-1.5 m derinlikte açılan kuyularda uygulanan yöntemdir. Betondan yapılmış havuzlardaki sularda, Durgun sularda modern havuzlama yöntemidir. Akarsularda ve fabrikasyon yöntemi ile yapılır. Bu yöntemde havuzlama kuyu havuzlamaya göre daha uzun sürer çünkü suyun sıcaklığı durgun suya göre daha azdır. Havuzlama süresi üç gün ile üç hafta arasında değişir.

7.8.2. Fabrikasyon Yöntemiyle Havuzlama

Özellikle Batı Avrupa ülkelerinden Belçika, İsveç ve Hollanda da kaliteli lif üretiminde uygulanan özel yapılmış havuzlarda uygulanan modern bir havuzlama yöntemidir. Bu yöntem ülkemizde uygulanmamaktadır. Fabrikasyon havuzlamada uzunluğu 25-50 metre, genişliği 4 metre ve derinliği 2-2.5 metre arasında değişen U şeklinde özel yapılmış havuzlar kullanılır. Çapları 25-30 cm olan kenevir demetleri sandıklara dik şekilde ve üzeri bastırılarak havuzlara yerleştirilir. Kenevirlerin uç kısmı yukarı, sap kısmı aşağı gelecek şekilde yerleştirilmelidir. Fabrikasyon havuzlama yöntemi 3-4 gün içerisinde tamamlanır. Kullanılacak suyun sıcaklığı 18-20 °C, pH değeri ise 5 olacak şekilde ayarlama yapılmalıdır.

7.8.3. Durgun Suda Havuzlama

Bu yöntemin en yaygın şekli kuyuda havuzlamadır. Bu amaçla toprak içinde 1,5-2 m derinliğinde, yeterli genişlikte ve uzunlukta kuyular açılır. Kenevir demetleri kuyu içine yatay olarak yerleştirilir ve üzeri taşla bastırılır. Sonra kuyuya su doldurulur. Havuzlama süresi 4-7 gündür. Bu yöntemle temiz lif elde edilemez. Temiz lif elde edebilmek amacıyla beton havuzlar yapılabilir.

Resim 33. Kenevir Havuzlama

7.8.4. Akarsuda Havuzlama

Hasat edilmiş kenevir sapları nehir, dere ve çay gibi akarsularda da havuzlanabilir. Su hareketli ve sıcaklık düşük olduğundan akarsuda havuzlama durgun suda havuzlamaya göre çok uzun sürer. Akarsuda havuzlama işlemi yaklaşık 1-6 haftada tamamlanır.

7.8.5. Kimyasal Havuzlama

Kimyasal havuzlama daha çok kotanizasyon amacıyla yapılır. Böylece lif hüzmeleri yerine kısa lif veren lif hücreleri elde edilir. Kimyasal havuzlama yöntemine suni havuzlama da denir. Bu yöntemde %3’lük hidroklorik asit banyosu kullanılır. Havuzlama işlemi kısa sürede tamamlanmasına rağmen masrafı daha fazla olduğundan pek tercih edilmez. Havuzlama işlemi 2-3 günde tamamlanır. Havuzlama işleminden sonra kenevir demetleri açılarak sapların kuruması sağlanır.

Havuzlama işleminden sonra demetler açılarak bir müddet kurutulur. Kabuk soyularak lifler ülkemizde aile işletmeleri halinde üreticiler tarafından saplarından soyularak alınır. Kenevir çeşitlerinin kurutulmuş sapların lif randımanı %18-25 arasında değişir. Teknik lifler işlem proseslerine ve sap uzunluklarına göre değişmekle beraber teknik lifin uzunluğu 2 m ye kadar elde edilebilmektedir. Teksel lifler kenevir liflerine nazaran 1,5-3 cm olarak daha kısadır. Kalınlıkları 0.02-0.05 mm’dir. Kenevir lifinin elastikiyeti azdır. Kenevir lifinin en önemli özelliği rutubete ve ıslaklığa karşı dayanıklılığıdır. Kenevir lifi kendi ağırlığının %30’u kadar suyu ıslaklık tutmaksızın kaldırabilmektedir.

Resim 34. Kenevir Sap Kurutma (Havuzlama Sonrası)

7.9. Lif Soyma

Hasat edilen kenevirler havuzlama işlemine tabi tutulduktan sonra veya havuzlama yapmadan doğrudan lif soyma işlemine tabi tutularak lifleri bitki gövdesinden ayrılarak alınır.

7.9.1. El İle Lif Soyma

Hasat edilmiş kenevirler genellikle sap kısmına yakın bir noktadan kırılmak suretiyle gövdeyi saran lif kısmı ayrılır. Yaklaşık bir metre uzunlukta gövde parça parça kırılmak suretiyle lifler gövdeden ayrıştırılır. Havuzlama yapılmayan kenevirlerin bu yöntemle lif soyulması pek kullanılmaz, sadece havuzlanan kenevirlerin soyulmasında kullanılan bir yöntemdir.

Resim 35. Kenevir Lif Sıyırma (El İle)

7.9.2. Makine İle Lif Soyma

Bu yöntemde hem havuzlanmış hem de havuzlanmış kenevirlerin lifleri soyularak ayrıştırılabilir. Bitki makinanın giriş kısmından makinaya verilir, diğer kısmından lif ve sapı ayrışmış vaziyette çıkarılır. El ile lif soymada saplar bir metrelik çubuklar şeklinde çıkarken, bu yöntemde saplar parçalanarak birkaç cm’lik parçalar halinde çıkmaktadır.